Ўзбекистоннинг ЕОТБга қўшилиши ортидаги геосиёсий манзара

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Рейтер агентлигининг 18 сентябрдаги хабарига кўра, Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев мамлакатнинг Евроосиё тараққиёт банки (ЕОТБ) таркибига қўшилиши бўйича чора-тадбирлар тўғрисидаги қарорни имзолади. Унда давлат бюджети ҳисобидан аъзолик ҳақини $168,411 миллион миқдорида тўлаш назарда тутилган.

Ўзбекистон банкнинг еттинчи иштирокчисига, капиталдаги 10% улуши бўйича учинчи йирик акционерга айланди. Мамлакат ЕОТБ устав капиталида ҳар бири номинал қиймати $1.000 бўлган 777.777 акцияга эга бўлди. Ушбу акциялардан 168.411 таси мажбурий, 609.366 таси талаб бўйича тўланади. Қарорга мувофиқ, акциялар тўлови давлат бюджети ҳисобидан жорий йилдан бошланади.

2006 йилда Россия бошчилигида ташкил этилган, штаб-квартираси Олма-отада жойлашган ва устав капитали $7 миллиардни ташкил этган ЕОТБ интеграцияни қўллаб-қувватлаш ва Россиянинг минтақавий ва глобал лойиҳаларини молиялаштириш билан шуғулланади. Унга Арманистон, Беларус, Қозоғистон, Қирғизистон, Россия ва Тожикистон аъзо.

Ўзбекистоннинг ЕОТБга қўшилиши Россия таъсирини кучайиши сифатида баҳоланиши мумкин. Чунки ЕОТБ Россия раҳбарлигидаги тузилма бўлиб, унинг устав капиталида Москванинг улуши асосий ўринни эгаллайди. Шу боис, бу банк Москва геосиёсий манфаатларининг молиявий воситаси сифатида қабул қилинмоқда. Бироқ Россия улушини қисқартириш режалари ва Ғарб молиявий институтлари билан яқин ҳамкорлик, ЕОТБнинг табиати ва мақомини сезиларли даражада ўзгартириб қўйгандек.

2013 йилдаёқ ЕОТБ Жаҳон банки билан қўшма ишчи механизмлар яратди. Арманистон, Қирғизистон ва Тожикистонда амалга оширилган грант лойиҳаларида Жаҳон банкининг мезонлари, қоидалари ва тартиблари асос сифатида қабул қилинди.

Бироқ 2022 йилга келиб, Украина уруши сабаб Россияга нисбатан санкциялар кучайган бир пайтда, Bloomberg манбалари Россия ЕОТБдаги назорат пакетидан воз кечиши мумкинлигини маълум қилди. Россиянинг банкдаги улуши расман 65,9% дан 44,7% гача тушди. Бир қарашда, Москва назоратдан воз кечгандек туюлади. Лекин аслида бу – санкция хавфини четлаб ўтиш учун амалга оширилган манёвр, деб баҳоланса тўғри бўлади.

Қирғизистон ва Тожикистонга Россия акцияларини “тўловсиз асосда” вақтинча бериши бунга яққол мисол. Ҳақиқий тўлов эса 2027 йилгача кутилмоқда. Демак, улушлар номига бошқа иштирокчи давлатларга ўтган, лекин таъсир маркази ҳали ҳам Москванинг қўлида қолмоқда. Шу тариқа, Кремл расмий рақамларда назоратдан воз кечгандай кўриниб, амалда банкдаги асосий сиёсий-иқтисодий таъсирини сақлаб қолмоқда. Агар вазият тўғри келса, “қўл остидан берилган” улушлар қайтарилиши мумкин.

2024 йилда эса, ЕОТБ делегацияси Тбилисида бўлиб ўтган Осиё тараққиёт банки (ОТБ)нинг йиллик йиғилишида ОТБга Марказий Осиёда биргаликда лойиҳаларни амалга оширишни таклиф қилди. “Фақат тизимли ҳамкорлик орқали минтақавий тараққиёт банклари ўз салоҳиятини тўлиқ очиши мумкин”, – деди ЕОТБ катта бошқарувчи директори.

2025 йил май ойида бўлиб ўтган 19-Глобал Исломий молия форумида асосий воқеа Ислом тараққиёт банки (ИТБ) институти, ЕОТБ ва Лондон фонд биржаси ҳамкорлигида тайёрланган “Марказий Осиёда исломий молиянинг келажаги” номли йирик ҳисобот тақдимоти бўлди.

Унда ЕОТБ Бошқарув раиси Николай Подгузов нутқ сўзлади: “ЕОТБнинг стратегик устувор йўналишларидан бири – Банкнинг Марказий Осиёда исломий молия платформасига айланишга интилишидир. Марказий Осиёда исломий молиянинг ривожланиши молиявий хизматларга етишувни кенгайтиради ва маҳаллий корхоналарни глобал исломий бозорга улайди, бу эса минтақанинг иқтисодий ўсишига хизмат қилади. ИТБ гуруҳи кўмагида ЕОТБ шариат принципларига мос лойиҳаларни молиялаштириш учун “исломий ойна” яратиш ишларига киришди. Инвестицияларнинг устувор йўналишлари энергетика, транспорт, ижтимоий инфратузилма, озиқ-овқат хавфсизлиги ва саноат бўлади”, – дея таъкидлади Николай Подгузов.

Минтақада исломий молия саноати ўсишида етакчилар Қозоғистон ва Ўзбекистон бўлиши кутилмоқда.

Бу ҳолат, ЕОТБ ўзини “изоляция қилинган” ташкилот сифатида эмас, балки минтақавий ва глобал молиявий ҳамкорликнинг бир қисми сифатида кўрсатиш уринишидир. Бу эса, Ғарбнинг глобал молиявий тизими билан уйғунлашиш стратегиясини янада очиқ кўрсатади.

Шу манзара ортидан Ўзбекистоннинг ЕОТБга қўшилиши ҳам изоҳланади. Бир томондан, Ўзбекистон ҳозирча Россия раҳбарлигидаги Евроосиё иқтисодий иттифоқи (ЕОИИ)га қўшилишдан ўзини тиймоқда ва бу билан бир вақтда Ғарбнинг асосий молиявий тузилмаси Жаҳон савдо ташкилоти (ЖСТ)га аъзо бўлиш йўналишида дадил қадам ташламоқда. Бу эса, табиийки, Россияни Ўзбекистон устидан миграция каби турли босим ричагларини қўллашга ундайди. Шунинг учун Тошкент унинг лойиҳаларидан мутлақ четда қололмайди. Иккинчи томондан, Америка Жаҳон савдо ташкилоти (ЖСТ)га қўшилиш жараёнида Ўзбекистонни қўллаб-қувватлар экан, ЕОТБни эса, ўз қўлидаги молиявий инструментлари билан ҳамкорлик қилишга тортмоқда. Бу билан АҚШ ЕОТБ молия оқимларини кузатиб туриш ва маълум маънода назорат қилиш имкониятига эга бўлади. Демак, Тошкентнинг ЕОТБга қўшилишини Америка учун мақбул кўриладиган қадам сифатида талқин этиш мумкин.

Бироқ муаммо шундаки, ўзбек ҳукумати ЕОТБ акцияларини давлат бюджети ҳисобига сотиб олмоқда. Мамлакатнинг ташқи қарзи 70 миллиард долларни қаршилаган, бюджет тақчиллиги кучайган бир пайтда, 168 миллион долларлик акция хариди – бугунги иқтисодий зўриқишни яна халқ зиммасига юклашдан бошқа нарса эмас. Геосиёсий кучларнинг манфаатлари таъминланар экан, қарз юки оддий аҳоли бўйнига юкланаверади.

Зеро, Умматнинг ҳақиқий фаровонликка етиши ва турмуш тарзида мустамлакачилар тузоқлари ҳамда уларнинг лойиҳаларига қарамликдан қутулишининг ягона йўли – Исломий иқтисод тузумини амалда жорий қиладиган Рошид Халифалик давлатини барпо этишдир.

Иззатуллоҳ

31.10.2025й